२२ अगस्ट २०२६। अन्तिम समयसम्म जारी व्यापार वार्ता कुनै सहमतिमा पुग्न नसकेपछि संयुक्त राज्य अमेरिकाले क्यानडाबाट आयात हुने निश्चित वस्तुमा ५० प्रतिशत अतिरिक्त भन्सार महसुल लागू गरेको छ। अमेरिकी निर्णयको प्रतिकारमा क्यानडाले पनि अमेरिकी वस्तुमाथि समान मूल्यबराबरको भन्सार लगाउने घोषणा गरेपछि दुई छिमेकी तथा ऐतिहासिक सहयोगी मुलुकबीचको व्यापार तनाव नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ।
शनिबार मध्यरातदेखि कार्यान्वयनमा आएको अमेरिकी भन्सार महसुलले करिब २० अर्ब अमेरिकी डलर अर्थात् करिब २८ अर्ब क्यानडेली डलर मूल्यका वस्तु प्रभावित गर्ने अनुमान गरिएको छ। यो रकम क्यानडाले अमेरिकातर्फ गर्ने वार्षिक निर्यातको पाँच प्रतिशतभन्दा केही बढी हो।
नयाँ महसुलले क्यानडाबाट अमेरिका निर्यात हुने वाइन, दुग्धजन्य उत्पादन, सिमेन्ट, फर्निचर, कपडा, विद्युतीय सामग्री, औद्योगिक उपकरण, माछा मार्ने सामग्री र आइस हकीका उपकरणलगायत विभिन्न वस्तुलाई समेटेको छ। ह्वाइट हाउसका अनुसार ऊर्जा, पोटास, महत्वपूर्ण खनिज, निश्चित माछाजन्य उत्पादन तथा पहिले नै अन्य अमेरिकी भन्सारको दायरामा रहेका केही वस्तुमा भने नयाँ महसुल लागू हुने छैन।
आर्थिक आकारका आधारमा नयाँ महसुल क्यानडाको समग्र निर्यातको सीमित भागमा मात्र लागू भए पनि यसको राजनीतिक र रणनीतिक महत्त्व ठूलो रहेको विश्लेषकहरूले बताएका छन्। विशेषगरी दुई देशबीचको सम्बन्ध पहिले नै स्टिल, आल्मुनियम, सवारीसाधन र काठमा लगाइएको भन्सारका कारण तनावपूर्ण रहेको समयमा नयाँ ५० प्रतिशत महसुल थपिएको हो।
सहमति नजिक पुगेको वार्ता कसरी भङ्ग भयो?
अमेरिका र क्यानडाका अधिकारीबीच पछिल्ला केही सातादेखि व्यापार विवाद समाधान गर्ने प्रयास भइरहेको थियो। अन्तिम चरणमा क्यानडाका अमेरिका व्यापारमन्त्री डोमिनिक लेब्लाङ र अमेरिकी व्यापार प्रतिनिधि जेमिसन ग्रियरको नेतृत्वमा वासिङ्टनमा तीन दिनसम्म गहन वार्ता भएको थियो।
वार्तामा स्टिल, आल्मुनियम, सवारीसाधन र नरम काठमा लाग्दै आएको अमेरिकी भन्सार घटाउने तथा क्यानडाका केही प्रान्तमा बिक्रीबाट हटाइएका अमेरिकी मदिरा पुनः बजारमा उपलब्ध गराउने विषयमा छलफल भएको थियो। दुवै पक्षका अधिकारीले केही विषयमा उल्लेखनीय प्रगति भएको संकेतसमेत दिएका थिए।
अमेरिकाले नयाँ ५० प्रतिशत महसुल अगस्ट १९ देखि लागू गर्ने तयारी गरेको थियो। वार्तालाई निष्कर्षमा पुर्याउने प्रयासस्वरूप यसको कार्यान्वयन तीन दिनका लागि स्थगित गरेर अगस्ट २१ को अन्तिम समयसम्म पुर्याइएको थियो।
तर समयसीमा समाप्त हुनुअघि दुवै पक्षबीच सहमति हुन सकेन। त्यसपछि शनिबार मध्यरातदेखि नयाँ भन्सार स्वतः कार्यान्वयनमा आएको हो।
वार्ता किन भङ्ग भयो भन्ने विषयमा अमेरिका र क्यानडाले एकअर्कालाई दोष दिएका छन्। क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले सम्झौताको अन्तिम चरणमा अमेरिकाले प्रस्तावित सर्तमा परिवर्तन गरेको आरोप लगाएका छन्। उनका अनुसार अमेरिकी पक्षबाट अन्तिम समयमा थपिएका सर्तहरू अनुचित, आर्थिक रूपमा अव्यावहारिक तथा कुनै पनि सम्भावित सम्झौताको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउने किसिमका थिए।
कार्नीले वार्ता स्थगित गर्दै क्यानडेली टोलीलाई ओटावा फर्किन निर्देशन दिएका छन्। उनले क्यानडाका वार्ताकारले अन्तिम समयसम्म सद्भावपूर्वक देशका श्रमिक, व्यवसाय, किसान र परिवारको हित रक्षा गर्ने प्रयास गरेको बताएका छन्।
अमेरिकी पक्षले भने क्यानडाको आरोप अस्वीकार गरेको छ। अमेरिकी व्यापार प्रतिनिधि जेमिसन ग्रियरका अनुसार क्यानडाले यसअघि स्वीकार गरिसकेको भनिएका सर्तमा अन्तिम सम्झौता गर्न अस्वीकार गरेको हो।
अमेरिकी प्रशासनले आफ्नो प्रस्तावले प्रमुख निर्यातकर्ता देशमध्ये क्यानडालाई सबैभन्दा अनुकूल भन्सार व्यवस्था उपलब्ध गराउने दाबी गरेको छ। तर क्यानडाले स्टिल, आल्मुनियम, सवारीसाधन र नरम काठमा थप छुट मागेपछि सम्झौता हुन नसकेको अमेरिकी अधिकारीहरूको भनाइ छ।
हाल दुवै पक्षबीच थप वार्ताको कुनै मिति तय गरिएको छैन। यसले विवाद तत्काल समाधान हुने सम्भावना कमजोर बनाएको छ।
क्यानडाको ‘डलर बराबर डलर’ प्रतिकार
अमेरिकी भन्सार कार्यान्वयनमा आएलगत्तै प्रधानमन्त्री कार्नीले क्यानडाले पनि समान मूल्यबराबरको प्रतिशोधात्मक कदम चाल्ने घोषणा गरेका छन्।
कार्नीले क्यानडेली श्रमिक र व्यवसायको संरक्षण गर्न अमेरिकाले लगाएको भन्सारको “डलर बराबर डलर” जवाफ दिइने बताएका छन्। यसको अर्थ अमेरिकाले करिब २० अर्ब अमेरिकी डलर मूल्यका क्यानडेली वस्तुलाई प्रभावित गरेमा क्यानडाले पनि समान मूल्यका अमेरिकी वस्तुमाथि अतिरिक्त भन्सार लगाउन सक्नेछ।
क्यानडाले कुन–कुन अमेरिकी वस्तुमाथि नयाँ महसुल लगाउने भन्ने विस्तृत सूची सार्वजनिक गर्न बाँकी छ। यद्यपि विगतमा क्यानडाले अमेरिकी स्टिल, आल्मुनियम, सवारीसाधन, घरायसी उपकरण, कपडा तथा खाद्य सामग्रीलाई प्रतिशोधात्मक भन्सारको दायरामा राखेको थियो।
क्यानडाका विभिन्न प्रान्तले यसअघि नै अमेरिकी मदिराको खरिद र बिक्री सीमित गरेका छन्। कतिपय सरकारी निकायले सार्वजनिक खरिदमा अमेरिकी कम्पनीको सहभागितामाथि पनि कडाइ गरेका छन्।
क्यानडेली सरकारले अमेरिकी बजारमा निर्भर उद्योगलाई सहयोग गर्न थप आर्थिक सहायता कार्यक्रम ल्याउने संकेत दिएको छ। विशेषगरी साना तथा मझौला व्यवसाय, निर्यातकर्ता, उत्पादक र रोजगारी जोखिममा रहेका क्षेत्रका लागि ऋण, राहत र नयाँ बजारमा प्रवेशसम्बन्धी सहायता उपलब्ध गराउन सकिने बताइएको छ।
अमेरिका किन असन्तुष्ट छ?
राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प नेतृत्वको अमेरिकी प्रशासनले सन् १९३० को अमेरिकी भन्सार ऐनको दफा ३३८ प्रयोग गरेर क्यानडेली वस्तुमाथि ५० प्रतिशत अतिरिक्त महसुल लगाएको हो। उक्त दफाले कुनै देशले अमेरिकी व्यापारलाई भेदभावपूर्ण वा असमान व्यवहार गरेको अवस्थामा राष्ट्रपतिलाई अतिरिक्त भन्सार लगाउने अधिकार दिन्छ।
ह्वाइट हाउसले क्यानडाले अमेरिकी सवारीसाधन, मदिरा र दुग्धजन्य उत्पादनलाई अनुचित व्यवहार गरेको आरोप लगाएको छ।
अमेरिकी प्रशासनका अनुसार क्यानडाले अमेरिकी सवारीसाधनमा भन्सार र कोटा लागू गरेको छ, जबकि अन्य केही देशबाट आयात हुने सवारीसाधनले तुलनात्मक रूपमा सहज पहुँच पाएका छन्। क्यानडाको नीतिले अमेरिकी सवारी उत्पादकलाई क्यानडामै उत्पादनमा लगानी गर्न बाध्य बनाएको पनि ह्वाइट हाउसको दाबी छ।
त्यस्तै, क्यानडाका अधिकांश प्रान्त र भूभागले अमेरिकी मदिराको खरिद, वितरण वा खुद्रा बिक्री रोकेको अमेरिकाको आरोप छ। ह्वाइट हाउसको तथ्याङ्कअनुसार मार्च २०२५ देखि फेब्रुअरी २०२६ सम्म क्यानडामा अमेरिकी मदिराको आयात करिब ८१ प्रतिशतले घटेको छ।
दुग्धजन्य उत्पादनमा क्यानडाले सञ्चालन गरेको कोटा प्रणाली पनि अमेरिकी असन्तुष्टिको अर्को प्रमुख कारण हो। अमेरिकाले आफ्ना चीज तथा अन्य दुग्धजन्य उत्पादनलाई युरोपेली मुलुकका उत्पादनको तुलनामा क्यानडेली बजारमा कठिन पहुँच दिइएको आरोप लगाएको छ।
क्यानडाले भने यीमध्ये धेरै कदम अमेरिकाले पहिले लगाएका भन्सार तथा व्यापारिक प्रतिबन्धको प्रतिकारमा चालिएको बताउँदै आएको छ। क्यानडाको भनाइमा अमेरिकाले आफ्ना उद्योग संरक्षणका नाममा एकतर्फी महसुल लगाएर स्वतन्त्र व्यापारको मान्यतालाई कमजोर बनाएको छ।
क्यानडेली अर्थतन्त्रमा कस्तो प्रभाव पर्ला?
अमेरिका क्यानडाको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो। सन् २०२५ मा क्यानडाको कुल वस्तु निर्यातमध्ये करिब ७१.७ प्रतिशत अमेरिकी बजारमा गएको थियो। सन् २०२४ मा यस्तो हिस्सा ७५.९ प्रतिशत थियो।
अमेरिकातर्फको निर्यात घट्दै गएको भए पनि क्यानडेली अर्थतन्त्र अझै अमेरिकी बजारमा अत्यधिक निर्भर छ। दुई देशका उद्योग, उत्पादन प्रक्रिया र आपूर्ति शृङ्खला एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।
विशेषगरी सवारीसाधन, ऊर्जा, धातु, कृषि, निर्माण सामग्री, औद्योगिक उपकरण र खाद्य उत्पादन एक देशबाट अर्को देशमा पटक–पटक ओसारपसार भएर अन्तिम वस्तुका रूपमा तयार हुने गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा भन्सार महसुलले सीमा पार गर्ने प्रत्येक चरणको लागत बढाउन सक्छ।
नयाँ ५० प्रतिशत महसुलले क्यानडाको सम्पूर्ण अर्थतन्त्रमा तत्काल ठूलो धक्का नदिए पनि प्रभावित उद्योग र क्षेत्रमा गम्भीर समस्या ल्याउन सक्ने विज्ञहरूको चेतावनी छ।
अमेरिकी आयातकर्ताले क्यानडेली वस्तुमा थप महसुल तिर्नुपर्ने भएपछि ती वस्तुको अमेरिकी बजार मूल्य बढ्नेछ। यसले अमेरिकी खरिदकर्तालाई क्यानडेली वस्तुको सट्टा स्वदेशी वा अन्य देशका सस्ता विकल्प रोज्न प्रेरित गर्न सक्छ।
फलस्वरूप क्यानडेली उत्पादकको बिक्री र आम्दानी घट्न सक्छ। उत्पादन कटौती, कर्मचारीको कार्यसमय घटाउने, नयाँ लगानी रोक्ने, श्रमिक कटौती गर्ने वा व्यवसाय नै बन्द गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
साना तथा मझौला व्यवसायमा यसको असर अझ बढी पर्न सक्छ। ठूला कम्पनीसँग केही समय घाटा सहने, उत्पादन स्थानान्तरण गर्ने वा नयाँ बजार खोज्ने क्षमता भए पनि साना व्यवसायसँग यस्तो आर्थिक सुरक्षा सीमित हुन्छ।
अमेरिकी उपभोक्ता पनि प्रभावित हुने
भन्सारको प्रत्यक्ष लक्ष्य क्यानडेली वस्तु भए पनि यसको सम्पूर्ण आर्थिक भार क्यानडाले मात्र व्यहोर्ने हुँदैन। अमेरिकी सीमा प्रवेश गर्दा भन्सार तिर्ने जिम्मेवारी सामान्यतया अमेरिकी आयातकर्ताको हुन्छ।
आयातकर्ताले अतिरिक्त लागत आफैँ व्यहोर्नुको सट्टा वस्तुको बिक्री मूल्यमा जोड्न सक्छन्। यसले अमेरिकी बजारमा क्यानडाबाट आयात हुने वस्तुको मूल्य बढाउनेछ। सिमेन्ट, फर्निचर र औद्योगिक सामग्री महँगो भएमा निर्माण तथा उत्पादन खर्चसमेत बढ्न सक्छ।
क्यानडेली सामग्री प्रयोग गर्ने अमेरिकी कम्पनीको उत्पादन लागत बढ्दा त्यसको असर अन्तिम उपभोक्तासम्म पुग्न सक्छ। केही कम्पनीले वैकल्पिक आपूर्तिकर्ता खोज्न सक्ने भए पनि नयाँ आपूर्ति व्यवस्था निर्माण गर्न समय र अतिरिक्त खर्च आवश्यक पर्न सक्छ।
यस कारण भन्सार नीतिले अमेरिकी उत्पादनलाई संरक्षण गर्ने ट्रम्प प्रशासनको दाबी भए पनि आलोचकहरूले यसबाट अमेरिकी व्यवसाय र उपभोक्ता पनि मारमा पर्ने बताएका छन्।
पहिले नै दबाबमा स्टिल, सवारीसाधन र काठ उद्योग
अमेरिका र क्यानडाबीचको वर्तमान विवाद नयाँ ५० प्रतिशत महसुलबाट मात्र सुरु भएको होइन। पछिल्लो डेढ वर्षमा अमेरिकाले क्यानडेली स्टिल, आल्मुनियम, तामा, सवारीसाधन, ट्रक, काठ र अन्य उत्पादनमा विभिन्न दरका भन्सार लगाइसकेको छ।
क्यानडाका स्टिल, सवारीसाधन र काठ उद्योगले अमेरिकी महसुलका कारण बजार गुमाउने, उत्पादन घटाउने र रोजगारी कटौती गर्नुपर्ने समस्या सामना गरिरहेका छन्।
विशेषगरी क्यानडाको ओन्टारियो प्रान्त सवारीसाधन उत्पादनमा र क्युबेक स्टिल तथा आल्मुनियम उद्योगमा निर्भर छन्। अमेरिकासँगको व्यापार विवाद लम्बिए यी प्रान्तमा औद्योगिक रोजगारी थप जोखिममा पर्न सक्छ।
क्यानडाको तथ्याङ्क कार्यालयका अनुसार सन् २०२५ मा अमेरिकातर्फको क्यानडेली वस्तु निर्यात ५.८ प्रतिशतले घटेको थियो। सोही अवधिमा अमेरिकाबाट हुने आयात पनि २.९ प्रतिशतले घटेको थियो। अमेरिकासँगको क्यानडाको वार्षिक व्यापार बचत सन् २०२४ को १०१.३ अर्ब क्यानडेली डलरबाट घटेर २०२५ मा ८१.६ अर्ब डलरमा सीमित भएको थियो।
वैकल्पिक बजार खोज्दै क्यानडा
अमेरिकी बजारमाथिको अत्यधिक निर्भरता कम गर्न क्यानडाले पछिल्लो समय युरोप, एसिया तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात विस्तार गर्ने प्रयास बढाएको छ।
क्यानडा सरकारको ‘स्टेट अफ ट्रेड २०२६’ प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ मा अमेरिकातर्फको निर्यात घटे पनि गैरअमेरिकी बजारतर्फको निर्यात ११.१ प्रतिशतले बढेको थियो। गैरअमेरिकी बजारले क्यानडाको कुल निर्यातमा करिब ३२.८ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ, जुन चार दशकयताकै उच्च स्तर हो।
यस वृद्धिमा सुन र ऊर्जाजन्य वस्तुको निर्यातले ठूलो योगदान गरेको थियो। यद्यपि भौगोलिक निकटता, ठूलो उपभोक्ता बजार, साझा सीमा र एकीकृत आपूर्ति शृङ्खलाका कारण छोटो समयमै अमेरिकी बजारको पूर्ण विकल्प खोज्न क्यानडाका लागि कठिन हुनेछ।
प्रधानमन्त्री कार्नीले बलियो, बढी स्वतन्त्र र प्रतिस्पर्धी घरेलु अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आएका छन्। पछिल्लो विवादले क्यानडामाथि आफ्नो व्यापार विविधीकरणलाई अझ तीव्र बनाउने दबाब बढाएको छ।
USMCA को भविष्यमा प्रश्न
नयाँ भन्सार विवादले अमेरिका–मेक्सिको–क्यानडा सम्झौता अर्थात् USMCA को भविष्यमा पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। उक्त सम्झौता सन् २०२० मा पुरानो उत्तर अमेरिकी स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता ‘नाफ्टा’लाई प्रतिस्थापन गर्दै कार्यान्वयनमा आएको थियो।
USMCA को उद्देश्य तीन देशबीच व्यापार सहज बनाउनु, भन्सार अवरोध घटाउनु र उत्तर अमेरिकी आपूर्ति शृङ्खलालाई बलियो बनाउनु थियो। तर ह्वाइट हाउसका अनुसार नयाँ दफा ३३८ अन्तर्गतका महसुल सम्बन्धित क्यानडेली वस्तुमा USMCA का नियम पूरा गरे पनि लागू हुनेछन्।
यसले व्यापार सम्झौताअन्तर्गत प्राप्त हुने preferential अर्थात् विशेष भन्सार सुविधाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ। व्यापार सम्झौताको पालना गर्ने वस्तुमाथि समेत अतिरिक्त महसुल लगाइए व्यवसायले दीर्घकालीन लगानी र उत्पादन योजना बनाउन कठिन हुने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
अमेरिकी प्रशासनले USMCA को वर्तमान स्वरूप अमेरिकाका लागि पर्याप्त लाभदायक नभएको बताउँदै आएको छ। अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिकोबीच सम्झौताको भविष्यबारे व्यापक समीक्षा तथा वार्ता हुनुपर्ने अवस्थामा पछिल्लो विवादले प्रक्रिया थप जटिल बनाउन सक्छ।
राजनीतिक सम्बन्धमा पनि असर
अमेरिका र क्यानडा विश्वका निकटतम सहयोगीमध्ये मानिन्छन्। दुवै देशबीच हजारौँ किलोमिटर लामो साझा सीमा, गहिरो सुरक्षा सहकार्य, ठूलो व्यापारिक सम्बन्ध र व्यापक पारिवारिक तथा सामाजिक सम्पर्क छ।
तर पछिल्लो समय व्यापार, सीमा नीति, सार्वजनिक खरिद र राष्ट्रवादी आर्थिक नीतिका कारण सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको छ। क्यानडामा अमेरिकाप्रति सार्वजनिक असन्तुष्टि बढेको र अमेरिकी वस्तु बहिष्कार गर्ने अभियानसमेत सञ्चालन भएका छन्।
प्रधानमन्त्री कार्नीले गत वर्षको निर्वाचनमा अमेरिकी दबाबसामु क्यानडाको हितमा दृढतापूर्वक उभिने प्रतिबद्धता जनाएका थिए। त्यसैले अमेरिकासँग धेरै सम्झौता गर्नु उनको सरकारका लागि राजनीतिक रूपमा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
अर्कोतर्फ, ट्रम्प प्रशासनले अमेरिकी उद्योग, श्रमिक र किसानको संरक्षणलाई आफ्नो आर्थिक नीतिको केन्द्रमा राखेको छ। यस कारण दुवै सरकार आ–आफ्नो घरेलु राजनीतिक समर्थन कायम राख्न कठोर अडानबाट पछि हट्न तयार नदेखिएको विश्लेषण गरिएको छ।
